بازخوانی قصه‌های کودکان بر مبنای مولفه‌ی طرح‌‌واره در رویکردِ شناختی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه گیلان

چکیده

 چکیده
قصه­های کودکان عموماً در صورت و روایت، ساده و قابل دریافت و در زیرساخت،  غنی و سرشار از نکات شناختی- عاطفی و توانمایگیِ تأویلی‌اند. این قصه­ها گرچه در مقام ارتباط (فرم، روایت و زبان) به راحتی با مخاطب خود رابطه برقرار می‌کنند؛ در مقام کارکرد‌های پنهان و پیچیده، واجد شبکه‌ی عظیم و گسترده­ای از مفاهیم، الگوها، طرح‌واره­های شناختی هستند بیان غیر مستقیم قصه‌ها،  ناخودآگاه کودک را  مخاطب قرار می‌دهد و از رهگذر شناخت و تغییر«طرح‌واره­های» منفی و ناسازگار و جایگزین کردن آن­ها با طرح‌واره­های مثبت و درمانگر، آن­ها را  برای رویارویی با «جهان­هایِ واقع و ممکن» آماده  می‌کند. تاثیر داستان بر رشد کودکان به دلیل در برگرفتن استعاره­ها و طرحواره­ها و تمهید فرایندهای رشد بسیار پیچیده است. قصه­گویی با بیدارکردن نیروهای درونی کودک و استفاده از دانش طرح‌واره­ای او، غیرمستقیم او را از موانع، تضادها و نیز امکان­ها و استعدادهایش آگاه می­کند و او را به تفکر، تعمق و جست‌وجو وا می­دارد. بحث «طرح‌واره» یکی از مباحث مهم و کانونی در حوزه‌ی مطالعات میان‌رشته­ای و علوم‌شناختی است. طرح‌واره­ها نوعی تجربه سازمان یافته و دانش­های بسته­بندی شده­اند که چارچوب­های شناختی ما را به عنوان مجموعه‌ای متشکل از ذهنیت­ها، تصورات، تصاویر و ارزش­ها و احساسات رقم می­زنند. طرح‌واره درمانی بر این است که اندیشه­ها و الگوهای رفتاری منفی به نوعی با تجربه­های منفی دوران کودکی مرتبط­اند و چنانچه این الگوها که آن­ها را طرح‌واره­هایِ ناسازگار می­نامند، به درستی شناخته نشوند، مقابله با آن­ها راه به جایی نمی­برد. در این مقاله قصه­های مشهور کودکان  بر مبنای نظریه طرح‌واره و دو راه حلِ اساسی: «تغییرِ» طرح‌واره­هایِ منفی و ناسازگار و «تعبیر»‌های مثبت و درمانگر، بازخوانی و تحلیل می­شود.

کلیدواژه‌ها


آسابرگر، آرتور. (1380). روایت در فرهنگ عامیانه؛ رسانه و زندگی روزمره. ترجمه­ی محمدرضا لیراوی، تهران: سروش.
احمدی، امیر و رجب سلمانی، عباس. (1389).«معنی‌شناسی شناختی». مجموعه مقالات نخستین کارگاه معنی شناسی. تهران: انجمن زبان‌شناسی ایران، صص91-93. 
احمدی، بابک. (1375). ساختار و تاویل متن. تهران: ‌مرکز.
ـــــــــــــ (1380). ساختار و هرمنوتیک. تهران: گام نو.
الول ساتن، پ. (1388). قصّه‌های مشدی گلین خانم، آذر امیر حسینی، تهران: مرکز   
افراشی، آزیتا و نعیمی، فاطمه. (1389). «تحلیل متون داستانی کودک با رویکرد شعرشناسی شناختی». زبان شناخت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 1، شماره‌ی 2، صص1-26.
ایروانی، محمود و باقریان، فاطمه. (1383). شناختاجتماعی. تهران: ساوالان.
بتلهایم، برونو. (1381). افسون افسانه‌ها. ترجمه‌ی اختر شریعت زاده، تهران: هرمس.
پیاژه، ژان. (1382). شکل‌گیری نماد در کودکان. ترجمه‌ی زینت توفیق، تهران: نی.
حسن‌زاده، ‌علیرضا. (1381). افسانه زندگان. تهران: ‌بقعه.
خدیش، پگاه. (1387). ریخت‌شناسی افسانه‌های جادویی. تهران: علمی و فرهنگی.
خسرونژاد، مرتضی. (1382). معصومیت و تجربه (درآمدی بر فلسفه‌ی ادبیات کودک). تهران: مرکز
ریکور، پل. (1373). زندگی در دنیای متن. ترجمه‌ی بابک احمدی، تهران: ‌مرکز.
زایپس، جک. (1386). هنر قصه‌گویی خلاق. ترجمه‌ی مینو پرنیانی، تهران: رشد.
سلیمی، حسین. (1388). «استفاده از داستان برای پرورش اندیشیدن». مجله تعلیم و تربیت استثنایی، شماره‌ی 98-99. تهران: سازمان آموزش و پرورش استثنایی، صص36-44.
سیدی، طاهره. (1379) تأثیرقصه‌گوییدرکاهش رفتارهایپرخاش‌گرانهکودکان. پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
شارف. ریچارد اس. (1386). نظریههای رواندرمانی و مشاوره. ترجمه‌ی مهرداد فیروزبخت، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
شیبانی، شهناز؛ یوسفی لویه، مجید؛ دلاوری، علی. (1385). «تأثیر قصه‌درمانی بر کاهش علائم افسردگی در کودکان افسرده». پژوهشدرکودکان استثنایی، سال 6، شماره‌ی 4، صص893-916.
شیخ‌الاسلامی، حسین. (1385). «کودکی در آینه؛ نگاهی شکل‌شناسانه به رابطه‌ی ادبیات کودک و ارزش‌های مسلط زندگی»، پژوهش‌نامه‌ی ادبیات کودک و نوجوان، سال 12، شماره‌ی 45-46، تهران: افق، صص48-58.
شیخ رضایی، حسین و دیگران. (1389).«رشد اخلاقی کودکان و ادبیات داستانی». دوفصلنامه تفکر و کودک، سال 1، شماره‌ی 1، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، صص37-68.
صفوی، کوروش. (1379). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سوره‌ی مهر.
فکوهی، ناصر. (1381). نظریه‌های انسان‌شناسی. تهران: نی.
قاسم زاده، حبیب‌الله. (1379). استعاره و شناخت. تهران: فرهنگستان.
کریمی، ‌عبدالعظیم. (1384). «تخیل و مکانیزم آن در کودکان». روشنان، ‌دفتر2، ‌تهران، صص7-9.
کوکبی، مرتضی و دیگران. (1389). بررسی مهارت‌های تفکر انتفادی در داستان‌های کودکان و نوجوانان.
گریم، یاکوب لودویگ کارل. (1378). جهان افسانه‌ها (مجموعه کامل افسانه‌های گریم)، ترجمه‌ی هرمز ریاحی، بهزاد برکت، نسرین طباطبایی، تهران: فکرروز
گلدارد، کاترین و گلدارد، دیوید. (1382). راهنمایعملیمشاورهباکودکان. ترجمه مینو پرنیانی، تهران: رشد.
لچر، دنیس بی و دیگران. (1389). ارتباط با کودکان از طریق داستان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مارزلف، اولریش. (1371). طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی. ترجمه‌ی کیکاووس جهانداری، تهران: سروش.
محجوب، محمدجعفر. (1382). ادبیات عامیانه ایران. تهران: چشمه.
محمداسماعیل، الهه. (1383). بازیدرمانی،نظریه‌ها، روش‌ها و کاربردهایبالینی. تهران: دانژه.
مکتبی‌فرد، لیلا. (1389).«سیر تحول و شکل‌گیری مهارت‌های تفکر انتقادی در داستان‌های تالیفی ایرانی برای کودکان و نوجوانان». دوفصلنامه تفکر و کودک، سال1، شماره‌ی1، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، صص103-124.
یالوم، اروین.د. (1390). روان درمانی اگزیستانسیال. ترجمه‌ی سپیده حبیب، تهران: نی.
یوسفی لویه، مجید. (1387). «قصه درمانی و اختلال‌های روان‌شناختی کودکان». نشریه‌یروان‌شناسی و علوم تربیتی. تربیت استثنایی، شماره‌ی 84 و85، صص12-28.
یوسفی لویه، مجید؛ متین، آذر. (1383). «تأثیر قصه درمانی بر راهبردهای رویارویی کودکان با مشکلات یادگیری». پژوهش درکودکاناستثنایی، سال 6، شماره‌ی 20، صص603-622.
Arad, D. (2004). If Your Mother Were An Animal, What Animal Would She Be?  Creating Play Stories in Family Therapy: The Animal Attribution Story –Telling- Technique.
D'Andrade .Roy G. (1995). The Development of cognitive Anthropology. Cambridge University Press.
Evans,vyvyan.(2007).A Glossory of cognitive Linguistics. edinburgh university press.
Lakoff,G,&Johnson.m. (1980). metaphors we live by.chicago and London: university of Chicago press
Mandler. J. (1984). Stories, Scripts, and Scenes: Aspects of Schema Theory. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Turner,M.(1996).The Literary Mind.Oxford:Oxford University.