بررسی کارکرد فانتزی ؛همچون تمهیدی کلیشه شکن در داستان های برگزیده‌ی کودک و نوجوان پس از انقلاب اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه هرمزگان

چکیده

کلیشه های جنسیتی باورهای قالبی مشترک فرهنگی درباره ی رفتارها ،فعالیت‌ها و صفات زنانه و مردانه هستند. در این کلیشه ها گروه های مردان و زنان با یکدیگر مقایسه می‌شوند و معمولا این ارزشیابی به تبعیض جنسی می‌انجامد.
الگویابی جنسی از دوران کودکی آغاز می شود و کتاب‌های کودک و نوجوان در کنار دیگر ابزارهای جامعه‌پذیری، نقش چشمگیری در انتقال هنجارها و شکل دادن به هویت جنسی دارند.
پژوهش‌های محققان نشان می‌دهد که در بخش عمده‌ای از داستان‌های واقع‌گرای کودک و نوجوان، تصویری که از دو جنس عرضه شده است،تبعیض آمیز است .
در داستان‌های فانتزی عواملی همچون قراردادهای گونه‌ی ادبی ، جنس نویسنده ، تاریخ نگارش و میزان فانتاستیک بودن کنش ها و شخصیت ها بر میزان و نوع کلیشه‌ها تأثیر محسوسی دارند.
در این مقاله کوشش شده است یکی از عوامل ، یعنی تأثیر فضای فانتزی و شخصیت‌های فانتاستیک بر میزان کلیشه‌ها، بررسی شود.بدین منظور تعدادی از فانتزی‌های برگزیده‌ی سه نهاد شناخته شده در حوزه-ی کودک و نوجوان، به عنوان پیکره‌ی پژوهش انتخاب و تحلیل شدند . یافته ی نهایی مقاله بر آن است که شدت و ضعف بازتاب کلیشه‌های جنسیتی رابطه‌ی مستقیمی با واقعیت و فرا‌واقعیت دارد. در داستان‌هایی که هیچ عنصر و پدیده‌ای از جهان واقع وجود ندارد، کلیشه‌ها دیده نمی‌شوند. در داستان‌هایی که از دو عالم فراتری و فروتری و شخصیت‌های فانتاستیک و انسانی ترکیب شده‌اند، کلیشه‌ها تنها در بخش غیر فانتزی دیده می‌شود و در نهایت در داستان‌هایی که غلبه با واقع‌گرایی است و عناصر و شخصیت‌های فانتاستیک محدود‌تری دیده می‌شود، کلیشه‌های جنسیتی پررنگ‌ترند.

کلیدواژه‌ها


آبوت، پاملا و کلر والاس. (۱۳۸۸). جامعه‌شناسی زنان. ترجمه‌ی منیژه نجم عراقی، تهران‌: روشنگران و مطالعات زنان.

آسابرگر، آرتور. (۱۳۷۹). روش‌های تحلیل رسانه‌ها. ترجمه‌ی پرویز جلالی، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.

احمدی، احمد‌رضا. (۱۳۸۰). اسب و سیب و بهار. تهران: ماه ریز.

اخوان، محمدکاظم. (۱۳۶۶). بادپا. تهران: نهاد هنر و ادبیات.

اعزازی، شهلا. (۱۳۸۰). «تحلیل ساختاری جنسیت». در نگرشی بر تحلیل جنسیتی در ایران. به کوشش نسرین جزنی و فروغ کاظمی، تهران: شهید بهشتی. صص۳۷‌-۹۰.

افشانی، سید‌علی و همکاران. (۱۳۸۸). «بازتولید نقش‌های جنسیتی در کتاب‌های فارسی مقطع ابتدایی». فصلنامه‌ی پژوهش زنان، ش۳، صص۹۹-۱۱۴

اکبرپور، احمد. (۱۳۸۱). امپراطور کلمات. تهران: پیدایش.

________‌. (۱۳۸۴). رویاهای جنوبی. تهران: منادی تربیت.

اگان، کی‌ران. (۱۳۸۴). «‌فانتزی و واقعیت در داستان‌های کودکانه». ترجمه‌ی شیوا خویی، کتاب ماه کودک و نوجوان، ش۱۰۱تا۱۰۵، صص۹۹-۱۱۴.

انصاریان، معصومه. (۱۳۸۶). بازتاب نقش زن در آثار شاخص ادبیات کودک و نوجوان. تهران‌: مدیریت پژوهش و تجربیات هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

ایرانی‌، ناصر‌. (۱۳۶۴)‌. داستان‌، تعاریف‌، ابزارها و عناصر‌. تهران‌: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان‌.

ایروانی‌، محمود و فاطمه باقری‌. (۱۳۸۳)‌. شناخت اجتماعی (روان‌شناسی اجتماعی)‌. تهران‌: ساوالان‌.

پوریا‌، سرور‌. (۱۳۸۶)‌. اسب سفید و دره‌ی سبز‌. تهران‌: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان‌.

تالکین‌، جی‌. آر‌. آر‌. (۱۳۸۵). «فانتزی و کودکان»‌. ترجمه‌ی غلامرضا صراف‌‌، کتاب ماه کودک و نوجوان‌، ش۱۰۴تا۱۰۶‌، صص۱۲۶-۱۳۷‌.

تقی‌، شکوفه‌. (۱۳۶۵)‌. زیباترین آواز‌. تهران‌: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان‌.

تهرانی، حسن. (۱۳۶۹). برگ زرد پاییزی. تهران: نشرمرکز‌؛ کتاب مریم‌.

حدادی، هدی. (۱۳۸۲). روز ابری من. تهران: شباویز.

خاکسار، نسیم. (۱۳۵۷). اگر آدم‌ها همدیگر را دوست بدارند. تهران: جهان کتاب.

خمسه، اکرم. (۱۳۸۳)‌. «بررسی طرح‌واره‌های نقش جنسیتی و کلیشه‌های فرهنگی در دانشجویان دختر». فصلنامه‌ی مطالعات زنان‌، س۲‌، ش۶‌، صص۱۱۵-۱۳۴.

سیکسو، الن‌. (۱۳۸۶). «بر‌آشوبی‌ها». در به سوی پسامدرن. ترجمه‌ی پیام یزدانجو‌، تهران: ‌‌مرکز. صص۱۵۱-۱۶۳.

شاه‌آبادی، حمید‌رضا. (۱۳۸۲). لالایی برای دختر مرده. تهران: افق.

صادقی ‌جعفری، جواد. (۱۳۸۷). «بررسی سیمای زن در ادبیات کودکان: با تأکید بر مطالعات سیاسی‌اجتماعی». فصلنامه‌ی مطالعات زنان‌، س۶‌، ش۱‌، صص۷۱-۹۰.

صادقی فسایی، سهیلا و شیوا کریمی. (۱۳۸۴). «کلیشه‌های جنسیتی سریال‌های تلویزیونی ایرانی (سال ۱۳۸۳)». فصلنامه‌ی پژوهش زنان‌، دوره‌ی ۳، ش۳، صص۵۹-۸۹‌.

عریضی، حمید‌رضا و همکاران. (۱۳۸۶). «رابطه‌ی بین رفتار‌های تحکم‌آمیز معلمان زن و مرد مدارس ابتدایی با میزان مقبولیت آنان در ارزشیابی مدیران». فصلنامه‌ی پژوهش زنان، دوره‌ی ۲، ش۳، صص۶۲-۸۲.

فروتن، یعقوب. (۱۳۸۹). «جامعه‌پذیری جنسیتی در کتاب‌های درسی مدارس ایران». فصلنامه‌ی پژوهش زنان، دوره‌ی ۸، ش۳، صص۱۹۵-۲۱۶.

قاسم‌نیا، شکوه. (۱۳۷۵). پسته‌ی دهان بسته، تهران: قدیانی؛ کتاب‌های بنفشه.

کاوکانی اصل، سهیلا. (۱۳۷۹). «تحلیل محتوایی کتاب‌های کودکان و نوجوانان به تفکیک جنسیت». در‌جنس دوم، ج۸، تهران: توسعه، صص۵۷-۶۹.

کتبی، سرور. (۱۳۸۲). من پیدا شده‌ام. مشهد: به‌نشر.

کریمی، غلامرضا. (۱۳۸۵). «تبیین نقش جنسیت در تبلیغات». ماهنامه‌ی روابط عمومی، ش۴۰و۴۱، صص۸-۱۸.

گیدنز، آنتونی. (۱۳۸۳). جامعه‌شناسی. ترجمه‌ی منوچهر صبوری، تهران: نی.

لامعی راوندی، لیلا و همکاران. (۱۳۸۸). «بررسی روند تغییرات کلیشه‌های جنسیتی در شعر کودک گروه الف و ب با تأکید بر جنسیت شاعران». فصلنامهی پژوهش اجتماعی، س۲، ش۴، صص۴۱-۵۵.

مؤید‌حکمت، منصوره. (۱۳۸۲). «نقش‌های جنسیتی و توسعه‌یافتگی». فرهنگ، ش۲۳و۲۴، صص۳۲۵-۳۳۶.

محمدی، محمد. (۱۳۶۷). فضا نوردها در کوره‌ی آجر‌پزی. تهران: امیرکبیر‌؛ کتاب‌های شکوفه.

________‌. (۱۳۷۰). امپراطور سیب‌زمینی چهارم. تهران: چیستا.

محمدی، مهدی. (۱۳۷۹). «نقش زنان در ثبت ادبیات جنگ برای کودکان». پژوهشنامه‌ی ادبیات کودک و نوجوان، س۶، ش۲۳، صص۶۰-۷۱.

مزینانی، محمدکاظم. (۱۳۸۴). پاییز در قطار. تهران: سوره‌ی مهر.

مقصودی، سوده. (۱۳۸۳). «بررسی نقش زن در داستان‌های کودکان». فصلنامه‌ی پژوهش زنان، دوره‌ی ۲، ش۳، صص۴۱-۵۵.

میشل، آندره. (۱۳۷۶). پیکار با تبعیض جنسی. ترجمه‌ی محمد‌جعفر پوینده، تهران: نگاه.

نادلمن، راث‌لین. (۱۳۷۹). «فانتزی فرار از واقعیت یا ارتقای واقعیت». ترجمه‌ی حسین ابراهیمی (‌الوند). پژوهشنامه‌ی ادبیات کودک ونوجوان، س۶، ش۲۳، صص۷-۱۳.

هام، مگی و سارا گمبل. (۱۳۸۲). فرهنگ نظریه‌های فمینیستی. ترجمه‌ی فیروزه مهاجر و همکاران، تهران: توسعه.

هومین‌فر، الهام. (۱۳۸۲). «تحول جامعه‌پذیری جنسیتی». فصلنامه‌ی پژوهش زنان، دوره‌ی۱‌، س۳، ش۷، صص‌۸۹-۱۱۳.

یوسفی، محمد‌رضا. (۱۳۸۲الف). افسانه‌ی شیر‌ سپید‌یال. تهران: پیدایش.

ــــــــــــــــ. (۱۳۸۲ب). نقاشی. تهران: شباویز.

ــــــــــــــــ. (۱۳۸۵). افسانه‌ی بلیناس جادوگر. تهران: پیدایش.

Anderson, D.A & M. Hamilton. (2005). “Gender Role Stereotyping of Parents in Children’s Picture Books: The Invisible Father”. Sex Roles. Vol. 52, N. 3/4, P. 145-151.

Cassey, Neil., et al. (2002). Television Studies: The Key Concept. London & Newyork: Routledge.

Colin, L.J., et al. (1984). “Sex-role Stereotyping in Children’s Literature: A Change from the Past”. Childhood Education. Vol. 60, N. 4, P. 278-285.

Hillman, Judith. (2003). Discovering Children's Literature. Third edition. Ohio: Merrill.

Kolbe, R & J.C.Vole. (1981). “Sex Role Stereotyping in Preschool Children’s Picture Books”. Social Psychology Quarterly. Vol. 44, N. 4, P. 369-374.

Luckens, Rebbeca. (2003). A Critical Hand Book of Children's Literature. Boston: pearson.

Nodelman, perry & Mavis, Reimer. (2003). The Pleasure of Children's  Literature. Boston: Allyn & Bacon.