موش‌ و گربه ‌ (سوابق و نمونه‌های داستان‌های موش وگربه در ادب فارسی‌)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه تربیت مدرس تهران

چکیده

داستان موش­وگربه و تقابل آن­ها مضمونی رایج در ادب فارسی است. موش­وگربه عبید به دلیل شهرت آن میان مردم و کودکان بارها جزو ادبیات مکتب­خانه­ای و در شمار کتاب­های درسی چاپ شده است.این داستان از داستان­های پرخواننده در میان کودکان و از کتب پرشمارگان در تاریخ نشر ایران به حساب می­آید. داستان‌های موش و گربه در آثار ادبی فارسی بازتاب گسترده یافته و داستان­های کوتاهی در قالب نظم و نثر نگاشته شده است؛ علاوه بر آن، داستان­های بلندی نیز به تقلید از موش­وگربه­­ی عبید زاکانی نوشته شده است.پانزده نمونه و اقتباس از موش­وگربه شناسایی شده که عبارتند از: تخمیس موش­وگربه­ی چرکچی، مخمس موش­وگربه­ی ادیب، موش­نامه­ی افسر، موش­و گربه شائق، موش­وگربه­ی نهاوندی، زرندیه، خوک­نامه، پندنامه، گلشن هوش در جدال موش­وگربه، همیان موش­وگربه، موش­وگربه ناشناس، نخبه‌النصایح  فی قصه الفار والهره، موش­وگربه شیخ بهایی وموش­وگربه روایت شفاهی.
واژه­های کلیدی: 
 

کلیدواژه‌ها


ادیب، آقامیرزافتح‌الله اصفهانی. (بی­تا). مخمس موش و گربه. چاپ سنگی.

ارجانی، ‌فرامرزبن­خداداد. (1363). سمک‌عیار. (5جلد)، به تصحیح پرویز ناتل خانلری، تهران: آگاه.

انجوی شیرازی، ابوالقاسم. (1352). تمثیل و مثَل. ج1، تهران:‌ امیرکبیر.

بخاری، محمدبن‌عبدالله. (1369). داستان­های بیدپای. به تصحیح محمد روشن، تهران: خوارزمی.

بهایی، شیخ‌محمّدبن‌حسین‌عاملی. (1336). کلیات. به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران: محمودی.

تقوی، محمد. (1376). حکایت­های حیوانات در ادب فارسی. تهران: روزنه.

ثعالبى. (1934). یتیمه‌الدهر. به کوشش محمد محیى الدین عبدالحمید، بیروت: دارالفکر.

جامع‌الحکایات. (1369). به کوشش پگاه خدیش و محمد جعفری. تهران: مازیار.

جوادی، حسن. (1353). طنز و انتقاد در داستان­های حیوانات. مجله­ی الفبا، ج4، تیر.

چرکچی، اسماعیل. (1325ق/1286ش). تخمیس موش­وگربه و شش بند ترجیع شیطان. بی‌جا: بی‌نا.

حافظ، شمس‌الدین. (1380). دیوان. به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: ‌زوار.

حسینی، احمد. (1354ـ1376 ش). فهرست نسخه­های خطی. قم: کتابخانه‌ی عمومی مرعشی نجفی.

خالق‌دادعباسی، مصطفی. (1375). دریای اسمار ترجمه‌ی کتهاسریت ساگر)، به تصحیح دکتر تاراچند و سیدامیرحسن عابدی، دهلی نو: مرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران.

داوودی، نصرالله. (1364). در شناخت عبید زاکانی. تهران: پگاه.

ذوالفقاری، حسن. (1384). داستانهای امثال. تهران: مازیار.

ــــــــــــــــ..‌ (1388). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل­های فارسی. تهران: معین.

زاکانی، عبید. (1383). رساله­ی دلگشا. تصحیح علی‌اصغر حلبی، تهران: اساطیر.

ـــــــــــ. (1999م). کلیات. به اهتمام محمدجعفر محجوب، نیویورک.

ـــــــــــ. (بی تا).  کلیات. به اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران: اقبال.

سجاسی، اسحاق‌بن­ابراهیم شمس. (1368). فرائدالسلوک. به­تصحیح دکتر نورانی وصال، تهران: پاژنگ.

سنایی‌غزنوی، ابوالمجدمجدودبن‌آدم. (1362) دیوان. با مقدمه،‌ حواشی و فهرست به سعی و اهتمام محمّدتقی مدرس رضوی، تهران: سنایی.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1368) حدیقه‌الحقیقه و شریعه‌الطریقه. تصحیح و تحشیه از محمّدتقی مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.

سور‌آبادی، ابوبکر عتیق نیشابورى. (1375). تفسیر سورآبادی. تهران: نشر نو.

صاحب‌اختیاری، بهروز و باقرزاده، حمید. (1375). عبیدزاکانی (مجموعه مقالات). تهران: اشکان.

صفا، ‌ذبیح‌الله. (1372). تاریخ ادبیات در ایران. 8 جلد، ‌تهران: فردوس.

عطارنیشابوری، فریدالدین. (1367).. پندنامه، بی­سرنامه، بلبل‌نامه. تصحیح احمد خوشنویس، تهران: سنایی.

قانعی‌توسی، احمدبن‌محمود. (1358). کلیله‌ودمنه‌ی منظوم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

قشمی، محسن. (1380). جاودانه­ی عبید زاکانی. تهران: ثالث.

ماناسریان، آرمان. (1389). مقدمه، تصحیح و تحشیه­ی نسخه­ی جامع‌الحکایات یا چهل و شش حکایت. رساله­ی دکتری دانشگاه اصفهان.

مجابى، جواد. (1390). «پیشینه‌ى ادبیات کودکان در ایران». متن سخنرانی در سمینار ادبیات کودکان در استکهلم، www.darvag.com/darvag/sminar

مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. (1208ق). جواهرالعقول مشهور به موش‌وگربه. حسن بن محمدهاشم الموسوی الخوانساری، آقامحمدحسن بن کربلایی مهدی صحاف.

ـــــــــــــــــــــــــــــ.. (1325ق.) جواهرالعقول‌ مشهور به موش­وگربه. بمبئی: چاپ سنگی، مطبع گلزار حسنی.

محدث، علی. (2010). موش­ و گربه. منسوب به عبید زاکانی، دانشگاه اپسالا.

مشار، خان بابا. (1340-1344). فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، 6 جلد، تهران: مؤلف.

منزوی، احمد. (1351). فهرست نسخه‏های خطّی فارسی. ج4، تهران: مؤسسه فرهنگی منطقه‏ای.

منشی، نصرالله. (1375). کلیله‌ودمنه. به تصحیح مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر.

مینوی، مجتبی. (1334). «موش­وگربه مجلسی». یغما، سال 8، شماره‌ی 2، صص 49-55 و تجدید چاپ در ایران‌نامه، پاییز 1364، شماره‌ی 13، صص9- 15.

ـــــــــــــ. (1336). موش­وگربه‌ی­ عبید زاکانی. یغما، شماره‌ی 9، سال10، صص 401-416.

هدایت، رضاقلی‌خان. (1270). ریاضالمحبین. تهران: سنگی.

وراوینی، سعدالدین. (1367). مرزبان‌نامه. تهران: محمد روشن.