جهان تازه استقلال‌یافته‌ی کودکان: جستاری در انسان‌شناسی ادبیات کودک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه تهران

چکیده

تمایز مهم­ترین مؤلفه­ی مدرنیته است که بزرگان علوم اجتماعی از امیل دورکیم گرفته تا پییر بوردیو بر آن تأکید کرده­اند. بر مبنای این رویکردهای نظری می­توان جهان کودکان را با توجه به تأخر تکوین عینی و ذهنی آن به منزله­ی یک میدان اجتماعی متمایز به­ شمار آورد. بر این اساس میدان کودکی سرزمین تازه استقلال یافته­ای است که متأسفانه میدان­های اجتماعی دیگر، به ویژه سرزمین بزرگ­سالی به قلمرو آن تعرض می‌کنند و می­کوشند آن را تحت الحمایه­ی خود قرار دهند. برای ممانعت از این واقعه باید نسبت به قانون اساسی سرزمین کودکی و قواعد عملکرد این میدان آگاهی یافت. انسان­شناسی کودکی یکی از مهم­ترین رشته­هایی است که می­تواند به شناخت این قواعد راهنما یاری دهد تا در پرتو آن­ها منطق متفاوت کنش کودکان بهتر دریافت شود. شاید مهم­ترین قاعده­ی این سرزمین، تمایزنایافتگی آن باشد به گونه­ای که جلوه­هایش را در تمایزنایافتگی جنسیتی، طبقاتی، قومیتی، ملیتی و حتی زیبایی­شناختی می­توان مشاهده کرد. همه­ی این تمایزات در یک کلام، حاصل اجتماعی شدن کودکان است که با سرپرستی بزرگ­سالان و آموزه­های آن­ها تحقق می­یابد و گرنه در بازی آزادانه­ی کودکان با هم، نشانی از این تمایزات دیده نمی­شود. ادبیات کودک یکی از شاه­راه­های مهم اجتماعی کردن کودکان به شمار می­رود که متأسفانه به­دلیل بی­خبری نویسندگان بزرگسال از قواعد عمل در جهان کودکی، به ابزار نرم سرکوب کودکان تبدیل شده است. در این جستار می­کوشیم برای نمونه چند متن برگزیده از ادبیات کودک مانند جوجه اردک زشت، اثر هانس کریستین آندرسن و ماهی سیاه کوچولو، اثر صمد بهرنگی را تحلیل نماییم تا زیرساخت تمایزگرایانه آن­ها آشکار گردد. این تمایزات به هر روی ریشه در ایدئولوژی روشنگری و مدرنیته دارد. نتیجه این است که کودکان این تمایزات را به شکل دیگری درمی­یابند و قرائت آن­ها از داستان­های کودکان متفاوت از نویسندگان این آثار است و حتی ترجیح زیبایی­شناختی آن­ها با اولویت نمایندگان ادبیات کودک هم­خوانی ندارد.
 
 

کلیدواژه‌ها


آزاد ارمکی، تقی (1380). مدرنیته­ی ایرانی. تهران: اجتماع.

برمن، مارشال (1379).تجربه­ی مدرنیته. ترجمه­ی مراد فرهادپور. تهران: طرح نو.

بوردیو، پییر (1375). «جامعه­شناسی و ادبیات: آموزش عاطفی فلوبر». ترجمه­ی یوسف اباذری. فصلنامه فلسفی، ادبی و فرهنگی ارغنون، سال سوم، شماره­ی 9 و 10، بهار و تابستان 1379.

بوردیو، پییر (1380). نظریه کنش. ترجمه­ی مرتضی مردیها، تهران: نقش و نگار.

ــــــــــ (1379).«تکوین تاریخی زیبایی شناسی ناب». ترجمه­ی مراد فرهادپور. فصلنامه­ی فلسفی، ادبی، فرهنگی ارغنون، تهران، شماره 17.

دورکیم، امیل (1369). درباره­ی تقسیم کار اجتماعی. ترجمه­ی باقر پرهام. تهران: کتاب‌سرای بابل.

تورن، آلن (1380).نقد مدرنیته. ترجمه‌ی مرتضی مردیها. تهران: گام نو.

شوتز، آلفرد (1373).«دون کیشوت و واقعیت اجتماعی». ترجمه­ی حسن چاووشیان. فصلنامه­ی فلسفی، ادبی و فرهنگی ارغنون، شماره 3.

فلکی، محمود (1373).نگاهی به شعر نیما. تهران: مروارید.

فوکو، میشل (1378). نظم گفتار. ترجمه­ی باقر پرهام. تهران: آگه.

ــــــــــ (1382). تاریخ جنون. ترجمه­ی فاطمه ولیانی. تهران: هرمس.

مید، مارگارت (1365). بلوغ در ساموآ. ترجمه­ی مهین میلانی. تهران: ویس.

وبر، ماکس (1368). دانشمند و سیاستمدار. ترجمه­ی احمد نقیب­زاده. تهران: دانشگاه تهران.

ب. انگلیسی

Aries, P. (1962). Centuries of childhood: A social history of family life, New York: Vintage Books.

Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Translated by Richard Nice, Routledge & Keagan Paul.

--------------- (1993). The field of cultural production. Cambridge: Polity Press.

--------------- (1996).The rules of art: Genesis of structure of the literary field. Translated by Susan Emanuel, Cambridge: Polity Press.

Fowler, B. (1998).Pierre Bourdieu & cultural theory. London: Sage Publications.

Swartz, D. (1997). Culture & power: The sociology of Pierre Bourdieu, Chicago: The University of Chicago Press.

Wilson, E. (2003). Bohemians. London: Tauris Parke Paperbacks.