بررسی تصویر دشمنان ملّت در شعر کودکانه‌ی نسیم شمال

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد

چکیده

یکی از ابعاد مهم عصر مشروطه، پیدایش ادبیات سیاسی و شعر مردمیست. شاعران فراوانی در مقابل گروه اندکی که هنوز شعر بازگشتی می‌سرودند، به زبان مردم و برای آنان شعر سرودند و هم‌آوا با مشروطه‌خواهان، فریاد آزادی و نفرت از بیگانه و هرآن‌چه نابرابریست را، سر دادند. دراینمیان، اشرف‌الدین حسینی‌قزوینی (1247-1313ش.)، معروف به «نسیم شمال»، زبان مردم کوچه و بازار، لحن عامیانه، طنزآمیز و بیپروا را در اشعار خود به‌کار ‌گرفت، او در مجموعه‌ای به نام گلزار ادبی، به کودکان در جایگاه بخش مهمی از مخاطبان خود نگریست و اشعاری به زبان آنان و برای آنان گفت. این مجموعه شامل سی‌وسه قطعه شعر با فرم مثنوی به زبانی دلنشین و لحنی طنزآمیز است. ازاینرو، نسیم شمال را می‌توان یکی از بنیانگذاران شعرکودکان بهشمار آورد. او از جمله شاعرانیست که در مبارزه با جهل و استبداد و استعمار روس و انگلیس و نیز بیداری افکار عمومی، در راستای طرد هرگونه ظلم و تعدی، نقش بسزایی داشته است. دشمنان ملت از دیدگاه او، خرافه و جهل، بیگانگان، حکام زر و زور و تزویر داخلی‌اند. در این مقاله کوشش میشود به تجزیه‌وتحلیل دیوان، بهویژه اشعار کودکانه‌ی (کودکمخاطب و کودک‌پسند) نسیم شمال و بیان نمونه‌هایی به بررسی چگونگی تصویرسازی وی از دشمنان پرداخته شود.
واژه‌های کلیدی:

کلیدواژه‌ها


آجودانی، ماشاءالله. (1382). یا مرگ یا تجدد (دفتری در شعر و ادب مشروطه). تهران: نشر اختران.
آژند، یعقوب. (1363). ادبیات نوین ایران (از مشروطیت تا انقلاب اسلامی). تهران: امیرکبیر.
اسکویی، نرگس. (1384). «نگاهی به کارکردهای ادبیات کودکان در اشعار نسیم شمال». مندرج در: شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسنی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص 265-272.
جلالی، مریم. (1389). «اوزان عروضی شعر کودک». کتاب ماه کودک و نوجوان، س14، شماره‌ی 3 ، صص 79-82.
جمال‌زاده، سیدمحمدعلی. (1382). فرهنگ اصطلاحات عامیانه. تهران: سخن.
حجازی، بنفشه. (1385). ادبیات کودکان و نوجوانان؛ ویژگی‌ها و جنبه‌ها. تهران: روشن‌گران.
حسن‌لی، کاووس و پارسا، سیداحمد. (1384). «نسیم شمال، فرزند زمان خویشتن». شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسینی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص 121-122.
خدایار، غلامحسین. (1384). «مفهوم آزادی در شعر سید اشرف». شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسینی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص333-353.
خسرونژاد، مرتضی. (1389). معصومیت و تجربه؛ درآمدی بر فلسفه‌ی ادبیات کودک. تهران: مرکز.
چمبرز، ایدن. (1387). «خوانندهدرونکتاب». ترجمه‌ی طاهره آدینه‌پور، مندرج در: دیگرخوانی های ناگزیر (رویکردهای نقد ونظریه ادبیات کودک)، به اهتمام: مرتضی خسرونژاد، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، صص113-152.
روزبه، محمدرضا. (1381). ادبیات معاصر (شعر). تهران: روزگار.
ریحان، یحیی. (1385). «به یاد مرحوم سیداشرف‌الدین گیلانی». کلیات جاودانه‌ی نسیم شمال، به کوشش: حسین نمینی، تهران: اساطیر، صص32-42.
سلاجقه، پروین. (1387). از این باغ شرقی؛ نظریه‌های نقد شعر کودک و نوجوان. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
شاملو، احمد. (1379). کوچه. جامع لغات (اصطلاحات، تعبیرات، ضرب‌المثل‌های فارسی)، تهران: مازیار.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (1359). ادوار شعر فارسی (از مشروطیت تا سقوط سلطنت)، تهران: توس.
شمس‌لنگرودی، محمد. (1370). تاریخ تحلیلی شعر نو. تهران: مرکز.
شیخلووند، فاطمه. (1384). «بررسی شعر سیداشرف‌الدین حسینی». شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسینی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص 354-361.
صهبا، فروغ. (1387). «شعر پایداری هنر مبارزه با دشمنان سه‌گانه». نامه‌ی پایداری، به اهتمام: دکتر امیری‌خراسانی، احمد، تهران: بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس، صص313-332.
عاطف‌راد، مهدی. (1384). «نسیم شمال: بنیادگر ادبیات کودکان در ایران». شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسینی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص271-295.
عبداللهی، منیژه. (1384). «نگاهی به اندیشه و شعر نسیم شمال». شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسینی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص135-149.
غلامرضایی، فرزانه. (1389). «شعر کودکانه در عصر مشروطه». پنجمین همایش ترویج زبان و ادب فارسی، صص10-15.
کسروی، احمد. (1373). تاریخ مشروطه‌ی ایران. تهران: امیرکبیر.
کیانوش، محمود. (1355). شعر کودک در ایران. تهران: آگه.
گیلانی، سیداشرف‌الدین. (1385). کلیات جاودانه‌ی نسیم شمال. به کوشش حسین نمینی، تهران: اساطیر.
محمدی، حسنعلی. (1373). شعر معاصر ایران از بهار تا شهریار. تهران: ارغنون.
 
 
مسرت، حسین. (1384). «همانندی‌های نسیم شمال و فرخی». شاعر مردم (یادنامه‌ی  سیداشرف‌الدین حسینی)، به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص 491-510.
مصاحب، غلامحسین. (1380). دایرةالمعارف فارسی. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
موسوی‌گرمارودی، سیدمصطفی. (1382). شعر کودک از آغاز تا امروز. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نورمحمدی، مهدی. (1384). «ناگفته‌هایی در باب زندگانی سیداشرف‌الدین حسینی». شاعر مردم (یادنامه‌ی اشرف‌الدین حسینی)،به اهتمام: علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، صص34-59.
پایگاه اطلاعاتی مؤسسه‌ی پژوهش‌های سیاسی، قرارداد 1907، 14/5/1390