نقش و کارکرد شخصیّتهای دینی – تاریخی در قصّه های عامیانۀ ایرانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

10.22099/jcls.2019.33502.1684

چکیده

افسانه­ها و قصّه­ها به­عنوان شاخه­ای از ادبیّات عامّه، پیوند خود را با تاریخ و دین حفظ کرده­اند و بستری مناسب برای بازآفرینی شخصیّت­های تاریخی و دینی­­ فراهم آورده­اند. این نوشتار مجموعه­ی چهار جلدی قصّه­های ایرانی را به شیوه­ی توصیفی- تحلیلی مطالعه نموده و به بررسی شخصیّت­های تاریخی-دینی به­کاررفته در این قصّه­ها پرداخته است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که این شخصیّت­ها در سی­ونه داستان از مجموعه­ی قصّه­های ایرانی انجوی­شیرازی، نمود یافته­اند. اشخاص و اعلام تاریخی و دینی مد نظر ما به ترتیب بسامد عبارتند از: حضرت سلیمان(ع)، حضرت علی(ع)، شیطان، اسکندر، حضرت خضر(ع)، پیامبر اسلام(ص)، حضرت عبّاس(ع) و حضرت زکریّا(ع). پیامبران، ائمّه و اولیای خدا یکی از جلوه­های بارز شخصیّت­های یاریگر قهرمانان قصّه­­اند. اغلب، این شخصیّت­ها در تقابل نیروی خیر و شر ظاهر می­شوند و در چالش­هایی که ضدّقهرمان برای قهرمان ایجاد کرده­ است، قهرمان را یاری می­دهند. در این بین، حضرت سلیمان(ع) به سبب ارتباط با موجودهای فراواقعی و سوررئال که پیوسته حضوری پررنگ در قصّه­ها دارند، و اشیای منسوب به او از پربسامدترین نیروهای یاریگر قهرمانان قصّه­ها هستند. داستان­هایی نظیر شهادت حضرت زکریّا(ع) یا شخصیّت اسکندر در ماجراهایی نظیر طلب آب حیات مطابق با بینش و پسند عامّه بازآفرینی شده­اند.
ط
 
افسانه­ها و قصّه­ها به­عنوان شاخه­ای از ادبیّات عامّه، پیوند خود را با تاریخ و دین حفظ کرده­اند و بستری مناسب برای بازآفرینی شخصیّت­های تاریخی و دینی­­ فراهم آورده­اند. این نوشتار مجموعه­ی چهار جلدی قصّه­های ایرانی را به شیوه­ی توصیفی- تحلیلی مطالعه نموده و به بررسی شخصیّت­های تاریخی-دینی به­کاررفته در این قصّه­ها پرداخته است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که این شخصیّت­ها در سی­ونه داستان از مجموعه­ی قصّه­های ایرانی انجوی­شیرازی، نمود یافته­اند. اشخاص و اعلام تاریخی و دینی مد نظر ما به ترتیب بسامد عبارتند از: حضرت سلیمان(ع)، حضرت علی(ع)، شیطان، اسکندر، حضرت خضر(ع)، پیامبر اسلام(ص)، حضرت عبّاس(ع) و حضرت زکریّا(ع). پیامبران، ائمّه و اولیای خدا یکی از جلوه­های بارز شخصیّت­های یاریگر قهرمانان قصّه­­اند. اغلب، این شخصیّت­ها در تقابل نیروی خیر و شر ظاهر می­شوند و در چالش­هایی که ضدّقهرمان برای قهرمان ایجاد کرده­ است، قهرمان را یاری می­دهند. در این بین، حضرت سلیمان(ع) به سبب ارتباط با موجودهای فراواقعی و سوررئال که پیوسته حضوری پررنگ در قصّه­ها دارند، و اشیای منسوب به او از پربسامدترین نیروهای یاریگر قهرمانان قصّه­ها هستند. داستان­هایی نظیر شهادت حضرت زکریّا(ع) یا شخصیّت اسکندر در ماجراهایی نظیر طلب آب حیات مطابق با بینش و پسند عامّه بازآفرینی شده­اند.
واژه­های کلیدی: شخصیّت­های تاریخی، شخصیّت­های دینی، ضدّقهرمان، قصّه­های عامیانه­ی ایرانی، قهرمان.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role and Function of Religious and Historical Characters in Iranian Folktales

نویسندگان [English]

  • Sahar Yusefi
  • Mohammad Irani
  • Khalil Baygzade
  • Amir Abbas Azizifar
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran.
چکیده [English]

Myths and stories have kept their link with history and religion as a branch of popular literature and have provided an appropriate field for recreation of historical and religious figures. This essay has studied the four-volume collection of Iranian stories utilizing a descriptive-analytical approach and examined the historical-religious characters appearing in these stories. The results of the research show that these characters have appeared in the thirty nine stories from the collection of Iranian stories by Enjavi Shirazi - as the statistical population of this research. The historical and religious characters and celebrities studies are as follows in order of frequency: Solomon, Imam Ali, Iblis(Devil), Alexander, Khidr, Prophet Muhammad, Abbas and Zakaria. The Prophets, the Imams and Awlia - o - Allah (lovers and supporters of the Lord) are the most remarkable characters supporting the heroes of the story. Often, these characters appear in opposition to the two forces of "the good and the evil", and they help the hero in the challenges that the anti-hero has created for him. Among these, Solomon because of the relationship between him and the supernatural and surreal creatures who constantly have a rich presence in the stories, and objects associated with him, they are the most abundant forces supporting the heroes of the stories. Stories such as Zechariah's testimony or Alexander's personality in adventures like seeking life water have been recreated in accordance with popular beliefs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • historical characters
  • religious figures
  • Hero
  • anti-hero
  • Iranian folktales
قرآن کریم. (1389).ترجمه­ی ناصر مکارم­شیرازی. قم: نشتا(بافرانی).

اوستا.(1382). گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. ج2، تهران: مروارید.

افشار، ایرج. (1389). اسکندرنامه: روایت فارسی از «کالیستنس دروغین». تهران: چشمه.

افشاری، مهران.(1382). «اعجاز قطره(نشانه­هایی از اسطوره­ی ایزد نباتی در داستان­های عامیانه­ی فارسی)». ایران­شناسی، سال 15، شماره­ی 59، صص557-564.

انجوی­شیرازی، سیّدابوالقاسم.(1393الف). گل به صنوبر چه کرد. ج3، تهران: امیرکبیر.

_______________________.(1393ب). دختر نارنج و ترنج. ج4، تهران: امیرکبیر.

_______________________.(1394الف). گل بومادران. ج1، تهران: امیرکبیر.

_______________________.(1394ب). عروسک سنگ صبور. ج2، تهران: امیرکبیر.

برفر، محمّد.(1388). «پری­زادگان نباتی». پژوهش­های زبان و ادبیّات فارسی، سال7، شماره­ی، صص 127-146.

بستانی، محمود.(1386). پژوهشی در جلوه­های هنری داستان­های قرآن. ج2، مشهد: آستان قدس رضوی.

بلاغی، صدرالدّین.(1380). قصص قرآن(با فرهنگ قصص قرآن). تهران: امیرکبیر.

بیگدلی، غلامحسین.(1396). چهره­ی اسکندر در شاهنامه­ی فردوسی و اسکندرنامه­ی نظامی. تهران: آفرینش.

پورابراهیم، ستّار.(1388). زندگانی پیامبران از آدم(ع) تا خاتم(ص). قم: خردآذین.

خزائلی، محمّد.(1386). اعلام قرآن. تهران: امیرکبیر.

درویشیان، علی­اشرف.(1366).افسانه­ها، نمایشنامه­ها و بازی­های کُردی. تهران: روز.

دلاشو، لوفر.(1364). زبان رمزی قصّه­های پریوار. ترجمه­ی جلال ستّاری، تهران: توس.

ـــــــــــ (1366). زبان رمزی افسانه­ها. ترجمه­ی جلال ستّاری، تهران: توس.

ذوالفقاری، حسن.(1393). «ساختار پیرنگ در قصّه­های عامیانه­ی فارسی». پژوهش­های ادبی، سال6، شماره­ی46، صص88-124.

زمانی، مصطفی.(1348). سلیمان و بلقیس. قم: پیام.

ستّاری، جلال.(1380).پژوهشی در اسطوره­ی گیل­گمش و افسانه­ی اسکندر. تهران: مرکز.

ـــــــــــــ(1381). پژوهشی در قصّه­ی سلیمان و بلقیس. تهران: مرکز.

سیپک، پیری.(1389). ادبیّات فولکلور ایران. ترجمه­ی محمّد اخگری، تهران: سروش.

شکیبی­ممتاز، نسرین؛ حسینی، مریم.(1392). «طبقه­بندی انواع خویشکاری تولّد قهرمان در داستان­های عامیانه و قصّه­های پریان». فرهنگ و ادبیّات عامّه، سال1، شماره­ی1، صص143-170. 

شمیسا، سیروس.(1371). فرهنگ تلمیحات(اشارات اساطیری، داستانی، تاریخی، مذهبی در ادبیّات فارسی). تهران: فردوسی.

صفوی، سیّدحسن.(1364). اسکندر و ادبیّات ایران و شخصیّت مذهبی اسکندر. تهران: امیرکبیر.

عرفانی­بیضایی، محمّدجواد؛ رحیمی، محسن.(1394).«بررسی نظام باورها در قصّه­های عامیانه­ی طبقه­بندی­شده­ی ایرانی». مطالعات ادبیّات کودک، سال6، شماره­ی2، صص-118. 

کریستن­سن، آرتور.(1336). کیانیان. ترجمه­ی ذبیح­الله صفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

محجوب، محمّدجعفر.(1387). ادبیّات عامیانه­ی ایران: مجموعه­مقالات درباره­ی افسانه­ها، آداب و رسوم مردم ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری، ج1، تهران: چشمه.

مهدوی، یحیی.(1375). قصص قرآن مجید(برگرفته از تفسیر سورآبادی). تهران: خوارزمی.

مهدوی­دامغانی، احمد. (1386). رساله درباره­ی خضر (ع). تهران: کتاب مرجع.

ناصری، محمّد.(1369). چهره­ی شیطان در قرآن. تهران: دارالقرآن الکریم.

نظامی­گنجوی، الیاس­بن یوسف.(1380). اقبال­نامه. تهران: دانشگاه تهران.

نیشابوری، ابواسحاق­ابراهیم.(1386). قصص الأنبیاء(داستان­های پیغامبران). تهران: علمی و فرهنگی.

یاحقّی، محمّدجعفر.(1394). فرهنگ اساطیر و داستان­واره­ها در ادبیّات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.

یونگ، کارل­گوستاو.(1390). چهار صورت مثالی. مشهد: آستان قدس رضوی.