فانتزی و شیوه‌های فانتزی‌سازی شاهنامه در ادبیات کودک و نوجوان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

 
فانتزی از ژانرهای کاربردی در ادبیات کودک و نوجوان است. مهم­ترین عامل کاربرد این نوع، تخیلی ­بودن و محال­ بودن امکان وقوع داستان در عالم واقعی است. فانتزی­ها به دو دسته­ی عام و مدرن تقسیم می­شوند؛ از نظر عناصر سازنده بهترین آثار برای فانتزی­سازی عام کتاب­های اسطوره­ای و حماسی هستند. شاهنامه­ی فردوسی به دلیل در برداشتن ماجراها و شخصیت­های استثنایی و درون­مایه­های مناسب، شرایط فانتزی‌سازی را داراست. با فانتزی­سازی داستان­های شاهنامه، کودکان و نوجوانان علاوه بر آشنایی ضمنی با متون کهن، از دنیای ساختگی و خیالی مرتبط با ماجراهای این اثر، لذت خواهند برد. در این مقاله نخست ژانر فانتزی را معرفی کرده و به اهداف فانتزی‌سازی از داستان­های اسطوره­ای و حماسی پرداخته­ایم. سپس عناصر سازنده­ی این نوع را که شامل شخصیت­سازی و شخصیت­پردازی، دورنمایه­پردازی و راه­های ورود به فانتزی می­شود، بر اساس الگوبرداری از پانزده نمونه اثر پدید آمده در این ژانر، دسته­بندی کرده­ایم و در هر قسمت یافته­ها را با برخی از داستان­های شاهنامه مطابقت داده­ایم و با توجه به این قیاس بخش­های مناسب برای فانتزی­سازی شاهنامه را معرفی کرده­ایم.
 
واژه­های کلیدی:
 

      

کلیدواژه‌ها


آرین، آرمان. (1385). پارسیان و من. ویراستار: م. حسینی. تهران: موج.
اکبرپور، احمد (1381). امپراتوری کلمات. تهران: پیدایش .
-------- (1384). رؤیاهای جنوبی. تصویرگر: پرویز حیدرزاده. تهران: منادی تربیت.
براهنی، رضا (1362). قصه‌نویسی. تهران: نشر نو.
پولادی، کمال (1387). رویکردها و شیوه­‌های ترویج خواندن. تهران: مؤسسه فرهنگی پژوهش تاریخ ادبیات کودکان.
جلالی، مریم (1389). شاهنامه در ادبیات کودک و نوجوان از مشروطه تا سال1385. پایان نامه دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد.
حسن­زاده، فرهاد (1382). همان لنگ کفش بنفش. تصویرگر: ماهنی تذهیبی. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
خانیان، جمشید (1382). قلب زیبای بابور. تهران: کانون.
دالتون، آنی (1383). جن کوزه­ی مربا. ترجمه­ی ابراهیم اقلیدی. تصویرگر: برت هادسن. تهران: مهرگیاه.
شعبان­نژاد، افسانه (1380). خاله گنجشکه و ننه پیرزن. تصویرگر: علی مفاخری. تهران: محراب قلم.
صالحی، آتوسا (1375). سیمرغ و آدمیزاد. سروش نوجوان. اردیبهشت، شماره 98.
فردوسی، ابوالقاسم (1379). شاهنامه­ی فردوسی. چاپ مسکو، تهران: نشر پیمان.
قاسم­نیا، شکوه (1381). هلی فسقلی در سرزمین غو­ل­ها. تصویرگر: فرشید شفیعی. تهران: نشر پیدایش.
قزل ایاغ، ثریا (1385). ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن. تهران: سمت.
کشاورزی آزاد، مرجان (1379). یک تکه بلور. تهران: شباویز.
کشکولی، مه­دخت (1381). گذر ابر. تصویرگر: محمدعلی بنی اسدی. تهران: شباویز.
گورکی، ماکسیم (1360). نکاتی درباره­ی ادبیات کودکان؛ زندگی، این افسانه­ی  شگفت­انگیز. مترجم: اردشیر نیکپور. تهران: نشر شورای کتاب کودک.
محمدی، محمدهادی (1374). عینکی برای اژدها. تهران: کانون.
محمدی، محمدهادی (1376). فانتزی در ادبیات کودک. تهران: نشر روزگار.
مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1382). نه خشک، نه تر. تهران: معین.
میرصادقی، جمال (1364). عناصر داستان. تهران: شفا.
ناروائز، کونچالوپز (1383). پائولا و طلسم گمشده. تصویرگر رافائل سالمرون. ترجمه‌ی سیما مشهوری. تهران: سبز خط.
یوسفی، محمدرضا (1381). آرزوی پیران. تصویرگر: سارا ایروانی. تهران: شباویز.
ب. انگلیسی
Attebery, B. (1996). Strategies of fantasy. New York: Oxford University Press.
Grant, J. (2000). Generic fantasy and the loss of subversion. Extrapolation,41 (1), 21-28.  
Ho, L. (2000). Children’s literature in adult education. Literature in education,  35 (4), 259-271.
Karlin, A. (1994). Picture story books to use in the secondary classroom. Journal of reading, (38), 158-160.
Lynch-Brown, C. and Tomlinson, C. M. (2008). Essentials of children's literature. NY: Pearson Education Inc.
Manlove, C. (1975). Modern fantasy: Five studies. Cambridge: Cambridge UP.
Rabkin, E. (1976). The  fantastic in literature. Princeton: Princeton UP.
Singer, I. B. (1994). The present state of English children’s literature. Milton Keynes: Open University.
Sullivan, C. W. (2001). Folklore and fantastic literature. Western Folklore, Fall, 60 (4), 279-296.