نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• نعیمه شفیعی اپورواری ¹
• مراد یاری دهنوی ²
• سید حمیدرضا علوی ³
• امین ایزدپناه ⁴

¹ دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

² دانشیار فلسفه تعلیم و تربیت بخش علوم تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران

³ استاد فلسفه تعلیم و تربیت بخش علوم تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران

⁴ استادیار فلسفه تعلیم و تربیت، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

کتاب‌های تصویری‌داستانی، به‌عنوان یکی از نخستین مواجهه‌های کودکان با جهان مفاهیم، نه تنها رسانه‌ای آموزشی و لذت‌بخش، بلکه محملی غنی برای انتقال مفاهیم پیچیده هستند. این پژوهش کیفی با هدف کشف قابلیت‌های بنیادین فلسفی‌تربیتی در این آثار، به تحلیل ۱۵ کتاب تصویری‌داستانی شاخص (۴ ایرانی و ۱۱ بین‌المللی) پرداخته است. داده‌ها از طریق « خوانش و تحلیل فلسفی-تربیتی» متون و تصاویر گردآوری و با استفاده از روش «تحلیل محتوای تاملی فکری» و کدگذاری سه‌مرحله‌ای کوربین (2014) (باز، محوری و گزینشی) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. فرآیند تحلیل که از ۱۰۲ کد اولیه آغاز شد، با 15 مولفه ادامه یافت و در نهایت به استخراج چهار قابلیت عام و به هم پیوسته منجر گردید که چارچوب مفهومی این پژوهش را تشکیل می‌دهند. این قابلیت-های عام چهارگانه عبارتند از: ۱) تفکر دیالکتیکی (درک پدیده‌ها از طریق تضاد و تغییر زاویه دید)، ۲) عاملیت خلاق (توانایی اقدام هدفمند و تغییردهنده)، ۳) اخلاق رابطه‌ای (تعامل مبتنی بر همدلی و مسئولیت متقابل)، و ۴) کندوکاومعنای وجودی (پرسش‌گری از هویت و جایگاه انسان در جهان). یافته‌ها مؤید آن است که این قابلیت‌های عام چهارگانه، به‌عنوان زیرساختی یکپارچه، در گستره‌ای متنوع از کتاب‌های تصویری‌داستانی حاضر هستند و لایه‌های عمیق فلسفی‌تربیتی آن‌ها را شکل می‌دهند. این چارچوب می‌تواند مبنایی برای نویسندگان و تصویرگران در خلق، ارزیابی و گزینش آگاهانه کتاب ، متخصصان ادبیات کودک و برنامه‌ریزی درسی و طراحی گفت‌وگوهای فلسفی با کودکان فراهم آورد و درک ظرفیت فلسفی‌تربیتی این متون را برای جامعه پژوهشی و تربیتی فراتر از کارکرد سرگرمی‌ساده آن‌ها قرار دهد.

کلیدواژه‌ها

• اخلاق رابطه‌ای
• تفکر دیالکتیکی
• عاملیت خلاق
• قابلیت‌های عام چهارگانه
• معنای وجودی

موضوعات

• ادبیات کودک و نوجوان ایران

عنوان مقاله [English]

A Conceptual Framework for the Philosophical-Educational Capacities of Picture Storybooks

نویسندگان [English]

• Nahme Shafiee aporvari ¹
• Morad Yari Dehnavi ²
• Seyyed Hamidreza Alavi ³
• Amin Izadpanah ⁴

¹ PhD student in Philosophy of Education, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran

² Associate Professor of Philosophy of Education, Department of Educational Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University, Kerman, Iran

³ Professor of Philosophy of Education, Department of Educational Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University, Kerman, Iran

⁴ Assistant Professor of Philosophy of Education, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Shiraz University, Shiraz, Iran

چکیده [English]

Picture storybooks, as one of children's earliest engagements with conceptual understanding, function not only as educational and entertaining media but also as profound vehicles for conveying complex ideas. This qualitative study investigates the inherent philosophical-educational capacities of such texts by analyzing 15 notable picture storybooks (4 Iranian and 11 international). Data were collected through a “philosophical-educational reading and analysis” of both texts and illustrations and were examined using the “reflective intellectual content analysis” method in conjunction with Corbin's (2014) three-stage coding process (open, axial, and selective). The analytical procedure, which commenced with 102 initial codes and was refined through 15 components, ultimately yielded four overarching, interconnected capacities that constitute the conceptual framework of this study. These capacities are: (1) Dialectical Thinking—the ability to understand phenomena through contradictions and shifts in perspective; (2) Creative Agency—the capacity to engage in purposeful and transformative action; (3) Relational Ethics—the practice of interaction grounded in empathy and mutual responsibility; and (4) Existential Inquiry—the critical examination of human identity and our place in the world. The findings demonstrate that these four capacities, as an integrated foundation, are consistently present across diverse picture storybooks and underpin their profound philosophical-educational dimensions. This framework offers practical implications for authors and illustrators in the creation, evaluation, and deliberate selection of picture storybooks, for specialists in children’s literature and curriculum design, and for the facilitation of philosophical dialogues with children. Furthermore, it advances the recognition of the philosophical-educational potential of these texts beyond their entertainment value within both research and educational contexts.

کلیدواژه‌ها [English]

• Relational Ethics
• Dialectical Thinking
• Creative Agency
• Existential Meaning